حمیده هدایت خواه

سلام و عرض احترام

استعاره ریزوماتیک دلوزی، به دلیل ماهیت تکثرگرایانه و ارتباطی خود، حتما واجد ظرفیت هایی در جهتِ توسعه مشارکت جویی، گفتگو با دیگری و ایجاد همبستگی در جامعه دارد؛ اما نباید فراموش شود که این سخن جناب کفایی که تفکر افلاطونی( و تبعا حکمای مسلمان) به دلیل عمودی بودن آن، ارتباطی نیست، مطلقا کلیشه است. این سخن را گاه افرادی که با عرفان اسلامی آشنایی ندارند هم عنوان میکنند و تاکید بر انسان کامل را معادل دفاع از دیکتاتوری و نظم آمرانه بالا به پایین تلقی میکنند.این تلقی کاملا خطاست. نظمِ اجتماعی و سیاسیِ تعریف شده در فلسفه کلاسیک به ویژه در نگاه حکمای مسلمان و مشخصا نزد فارابی، علاوه بر اینکه از بالا به پایین و سلسله مراتبی است، در عین حال به شدت ریزوماتیک هم هست. تاکید صریح فارابی بر محبت و دوستی مدنی، ظرفیت بسیار مناسبی است در جهت بسط مشارکت جویی و ارتباط در فضای جامعه. منتها دوستی در نگاه حکمای مسلمان، علاوه بر اینکه بعد حمایتکری و افقی دارد( نظیر آنچه که در تفکر ریزوماتیک شاهدیم) در عین حال بعد هدایتگری و عمودی هم دارد. این که عنوان شود در تفکر کلاسیک، تفکر ریزوماتیک جایگاهی ندارد ناشی از عدم شناختِ دقیق تفکر فیلسوفان کلاسیک( اعم از یونانی و مسلمان است). هم فارابی، هم ملاصدرا و هم در رساله های اخلاق سیاسی ما نظیر تهذیب الاخلاق ابن مسکویه رازی، تفکر ریزوماتیک دیده شده است

تفکر ریزوماتیک در نظمِ سلطانی( که یک نظم آمرانه و مطلقا عمودی است) حتما جایگاهی ندارد اما در نظمِ مبتنی بر ولایت انسان کامل و به تعبیر فارابی رییس اول، هم افقی است و هم عمودی. رازی در تهذیب الاخلاق بر این نکته تاکید میکند که وظیفه امام در جامعه، محافظت از نهاد انس است. انس مگر چیست؟ غیر از همین دوستی و محبت شهروندان با یکدیگر است که مصداق همان تفکر ریزوماتیک محسوب میشود؟ اینکه امام در جامعه به مثابه نخ تسبیح که دانه ها را گرد یکدیگر جمع میکند تشبیه شده دقیقا از همین باب است که دوستی مدنی میان افراد جامعه شکل بگیرد.

چهل عهد قرآنی* صدیق قطبی...